کتابچه و جعبهابزار حکمرانی داده به زبان فارسی برای سازمانهای ایرانی که میخواهند Data Governance را بهصورت قابل اجرا و انسانمحور پیش ببرند. این مخزن یک Data Governance Playbook است که روی شفافیت، تجربهی کاربر و تصمیمگیری مسئولانه تمرکز دارد و نمونههای استاندارد قابل استفاده در ایران را یکجا جمع میکند. برای بهتر دیدهشدن این مخزن در گیتهاب، پیشنهاد میشود در بخش About توضیح کوتاه و Topicهای مرتبط ثبت شود.
در عصر انفجار داده و هوش مصنوعی، «داده با حکمرانی درست» خودش یک دارایی استراتژیک است، نه فقط خروجی یک سامانه. این پلیبوک نشان میدهد چطور مدیریت، اشتراکگذاری و استفادهی مسئولانه از داده میتواند به تصمیمگیری بهتر و شفافتر منجر شود.
این ریپو تلاش میکند به زبان ساده و عملی به این سؤالها جواب بدهد:
- حکمرانی داده برای مدیر ایرانی یعنی چه؟
- دانشجو و پژوهشگر چطور میتواند از سازمانهای دولتی داده بگیرد؟
- یک سازمان چطور دسترسی به داده را شفاف، منصفانه و قابل پیگیری تنظیم کند؟
- چه ابزارهای اوپنسورس حکمرانی داده (مثل OpenMetadata، DataHub، Apache Atlas) به درد ایران میخورند؟
این پلیبوک داده را صرفاً منبع قدرت سازمانی نمیبیند؛ هدف آن ساختن تجربهای عادلانهتر برای شهروندان و گروههای مختلف است. وقتی فرایندهای دادهای شفاف و قابلپیگیری باشند، اعتماد عمومی تقویت میشود و تصمیمگیریها به نیاز واقعی مردم نزدیکتر میشود. در کنار منافع سازمان، حقوق دادهای شهروندان، دسترسی منصفانه به خدمات و پاسخگویی اجتماعی در طراحی نمونهها و راهنماها محور قرار گرفته است.
تمرکز این پلیبوک بر استفاده از داده برای افزایش منفعت اجتماعی، شفافیت، و اعتماد بین مردم و سازمانهاست؛ داده فقط زمانی ارزشمند است که تجربه کاربران را بهتر کند و نتایج عادلانهتر بسازد.
این ریپو بهنوعی پل است بین:
- دانشجو / پژوهشگر
- سازمان دولتی / خصوصی ایرانی
- ابزارهای مدرن حکمرانی داده
این نمودار یک تصویر سریع از جریان کلی پلیبوک است؛ نشان میدهد انسانها چطور با فرآیندها و ابزارهای حکمرانی داده تعامل میکنند تا داده را به تصمیم و ارزش عملی تبدیل کنند.
graph LR
Citizen["شهروند / کاربر"] --> Request["درخواست خدمت یا داده"]
Org["سازمان دادهمحور"] --> Governance["سیاستها و کتابچه حکمرانی داده"]
Request --> DataFlow["جمعآوری، آمادهسازی و مستندسازی داده"]
Governance --> DataFlow
DataFlow --> Tools["ابزارهای حکمرانی داده\n(OpenMetadata، DataHub، Apache Atlas)"]
Tools --> Insight["گزارش، تحلیل و تصمیم"]
Insight --> CitizenFeedback["بازخورد و بهبود تجربهی کاربر"]
CitizenFeedback --> Governance
- سازمانها و نهادهای دادهمحور (دولتی یا خصوصی): برایشان چارچوبی ارائه میکند تا فرایندهای درخواست، اشتراک و پایش داده را شفاف و مستند جلو ببرند؛ به این ترتیب هم به الزامات قانونی پاسخ میدهند و هم اعتماد کاربران و شهروندان را حفظ میکنند.
- پژوهشگران و دانشجویان: کمک میکند مسیر دسترسی به دادههای واقعی را با احترام به حریم خصوصی و حقوق دادهای طی کنند؛ سناریوها و فرمها نشان میدهد چطور میتوان داده لازم را مسئولانه و در راستای منفعت عمومی به دست آورد.
- مدیران داده، توسعهدهندگان و فعالان فنی: مثالها و Templateهای فنی را در اختیار میگذارد تا پیادهسازی حکمرانی داده را با ملاحظات انسانی (مثل شفافیت و عدالت در دسترسی) همسو کنند و کیفیت تصمیمگیری را بالا ببرند.
- با خواندن بخش «🎯 هدف» و سناریوهای scenarios/، یک حوزه داده کوچک (مثلاً یک سرویس آنلاین یا یک پایگاه اطلاعاتی محدود) را برای پایلوت انتخاب کنید.
- از templates/data-request-form.md و templates/data-sharing-agreement.md یک نسخه متناسب با نیاز داخلی خود بسازید و نقشها را در templates/access-matrix.md شفاف کنید.
- سناریوی مشابه (مثلاً gov-to-gov-data-sharing.md) را مرور کنید و مراحل آن را برای فرایند واقعی سازمان مستندسازی کنید.
- پس از یک دور اجرا، تجربه را در پوشهی scenarios/ بهعنوان مستند داخلی یا Pull Request ثبت کنید تا چرخه یادگیری و شفافیت ادامه یابد.
- سناریوی student-to-gov-data-request.md را بخوانید تا لحن و مراحل مکاتبه روشن شود.
- فرم templates/data-request-form.md را با اطلاعات پروژه تحقیقاتی خود پر کنید و ملاحظات ناشناسسازی و حداقلسازی داده را در همان فرم مشخص کنید.
- اگر نیاز به اشتراک داده با سازمان ثالث دارید، Skeleton موافقتنامه در templates/data-sharing-agreement.md را با مشورت حقوقی تنظیم کنید.
- در طول کار، روی اصول حریم خصوصی و استفاده منصفانه از داده تأکید کنید و تجربه را بهصورت سناریوی جدید مستند کنید.
- از پوشهی tools/ شروع کنید و قابلیتهای ابزارها را نسبت به نیاز سازمان تطبیق دهید.
- فایل templates/access-matrix.md را مبنای طراحی کنترل دسترسی و نقشها قرار دهید و آن را با حداقل سطح دسترسی (Least Privilege) تنظیم کنید.
- بر اساس راهنمای guides/quick-start-for-iran-orgs.md یک MVP حکمرانی داده طراحی کنید و از سناریوهای موجود برای تست و بازبینی استفاده کنید.
- در هر مرحله، بازخورد کاربران و ذینفعان را جمعآوری کنید تا همتراز با ملاحظات انسانی و اجتماعی باقی بماند.
fa-data-governance-playbook/
├─ README.md
├─ README.en.md # خلاصه انگلیسی برای دیدهشدن جهانی (اختیاری ولی مفید)
├─ /templates # فرمها و Templateهای آماده
│ ├─ data-request-form.md
│ ├─ data-sharing-agreement.md
│ └─ access-matrix.md
├─ /scenarios # سناریوهای واقعی درخواست و اشتراک داده
│ ├─ student-to-gov-data-request.md
│ ├─ gov-to-gov-data-sharing.md
│ └─ private-to-university-collab.md
├─ /tools # معرفی ابزارهای اوپنسورس حکمرانی داده
│ ├─ openmetadata.md
│ ├─ datahub.md
│ └─ apache-atlas.md
├─ /guides # راهنماهای کاربردی برای سازمانهای ایرانی
│ └─ quick-start-for-iran-orgs.md
├─ CONTRIBUTING.md
├─ LICENSE
└─ .github/
└─ ISSUE_TEMPLATE/
├─ bug_report.md
└─ suggestion_template.md
این جدول کمک میکند سریع بفهمید برای هر نیاز (شروع سریع، فرمها، سناریوهای عملی یا ابزارها) کدام بخش این پلیبوک مناسبتر است. لینکهای موجود برای مطالعه مستقیم در مخزن یا نسخهی وب مستندات در دسترس هستند تا مسیر پیمایش کوتاه شود.
| حوزه | توضیح کوتاه | لینکها |
|---|---|---|
| شروع سریع برای سازمانها | راهنمای گامبهگام برای شروع حکمرانی داده در سازمانهای ایرانی. | راهنمای Quick Start نسخه وب (Docs) |
| فرمها و Templateها | فرم درخواست داده، موافقتنامه اشتراک داده، ماتریس دسترسی. | فرم درخواست داده (fa) Data Request Form (en) موافقتنامه اشتراک داده ماتریس دسترسی |
| سناریوهای واقعی | مثالهای عملی برای درخواست و اشتراک داده بین بازیگران مختلف. | دانشجو ↔ سازمان دولتی دولت ↔ دولت شرکت خصوصی ↔ دانشگاه |
| ابزارهای حکمرانی داده (اوپنسورس) | معرفی کوتاه OpenMetadata، DataHub و Apache Atlas برای سازمانهای ایرانی. | OpenMetadata DataHub Apache Atlas |
| نمونههای پرشده (Examples) | نمونه فرمها و موافقتنامههای پرشده با دادههای فرضی. | نمونه فرم درخواست داده نمونه موافقتنامه اشتراک داده |
| مشارکت، قوانین و نقشهراه | راهنمای مشارکت، کد اخلاقی و برنامهی توسعه این پلیبوک. | CONTRIBUTING CODE_OF_CONDUCT ROADMAP |
برای الهام گرفتن (و نه لزوماً کپی مستقیم)، منابع زیر میتوانند دید بهتری دربارهی طراحی پلیبوک حکمرانی داده بدهند:
| منبع | موضوع |
|---|---|
| Federal Data Strategy – Data Governance Playbook | نمونهی پلیبوک حکمرانی داده در سطح فدرال (ایالات متحده). |
| Data-Governance-Compilation (GitHub) | مجموعهای از منابع، الگوها و مدلهای حکمرانی داده از دولتها و سازمانهای مختلف. |
| ODPi Egeria – Guidance on Governance | راهنماها و استانداردهای اوپنمتادیتا و حکمرانی داده (CC BY 4.0). |
flowchart LR
Student["دانشجو / پژوهشگر"]
Org["سازمان دادهدار"]
DG["فرایند حکمرانی داده\n(فرمها، موافقتنامه، ماتریس دسترسی)"]
Insight["دانش / گزارش / مدل تحلیلی"]
Student -->|"فرم درخواست داده"| DG
Org -->|"بررسی و تأیید"| DG
DG -->|"داده ناشناسسازیشده"| Student
Student -->|"نتایج و بازخورد"| Org
DG -->|"شفافیت، ردیابی، لاگ"| Org
این فلوچارت یک مثال ساده برای نمایش جریان درخواست، بررسی، کنترل و تحویل داده است؛ هر سازمان میتواند با استفاده از Templateهای موجود در این مخزن، نسخهی دقیقتر و متناسب با فرایندهای داخلی خود را بسازد.
🧰 ۱) Templateها (templates/)
سه Template اصلی:
-
data-request-form.mdفرم استاندارد پیشنهادی برای درخواست داده (مثلاً توسط دانشجو/پژوهشگر) -
data-sharing-agreement.mdپیشنویس موافقتنامه اشتراک داده بین دو سازمان (به صورت Skeleton، نه مشاوره حقوقی) -
access-matrix.mdماتریس ساده برای تعریف نقشها و سطح دسترسی به دادهها در یک سازمان
جزئیات و متن کامل هر Template در پوشهی templates/ آمده است.
🎭 ۲) سناریوها (scenarios/)
سناریوهای واقعی برای نشان دادن مسیر عملی درخواست و اشتراک داده:
student-to-gov-data-request.mdسناریوی «دانشجو → سازمان دولتی» با مراحل عملی و نمونه متن مکاتبهgov-to-gov-data-sharing.mdسناریوی کامل اشتراک داده بین دو سازمان دولتی با گامهای اجرایی و نحوه استفاده از Template موافقتنامه اشتراک دادهprivate-to-university-collab.mdسناریوی «شرکت خصوصی → دانشگاه» برای اشتراک دادهی تحلیلشده و تجمیعی در یک پروژه پژوهشی
🛠 ۳) ابزارهای اوپنسورس حکمرانی داده (tools/)
معرفی کوتاه و کاربردی سه ابزار مهم:
-
OpenMetadata پلتفرم اوپنسورس برای کاتالوگ داده، حکمرانی، کیفیت داده و Data Lineage.
-
DataHub پلتفرم متادیتای اوپنسورس (متولد لینکدین) برای کاتالوگ و Lineage و جستوجوی داده در مقیاس سازمانی.
-
Apache Atlas چارچوب اوپنسورس برای متادیتا و حکمرانی داده، مناسب برای اکوسیستم Hadoop و سازمانهایی که دنبال راهحل On-Premise هستند.
برای هر ابزار تلاش میکنیم توضیح بدهیم:
- برای چه مقیاس و سازمانی مناسب است؟
- مزیتش برای سازمانهای ایرانی چیست؟ (مثلاً امکان استقرار On-Premise)
📚 ۴) راهنماها (guides/)
guides/quick-start-for-iran-orgs.mdیک راهنمای سریع (Quick Start) کامل برای مدیران و کارشناسان ایرانی که میخواهند قدم اول در حکمرانی داده را بردارند.
پس از فعالسازی GitHub Pages، مستندات MkDocs این پروژه از این آدرس در دسترس خواهد بود:
https://sajjadzea.github.io/fa-data-governance-playbook/
اگر میخواهید از این ریپو بهعنوان نقطهی شروع استفاده کنید، حداقل فایلهای زیر برای نسخهی ۰.۱ کافی است:
README.md(همین فایل)- templates/data-request-form.md
- templates/data-sharing-agreement.md
- templates/access-matrix.md
- scenarios/student-to-gov-data-request.md
- tools/openmetadata.md
LICENSE
این عبارات برای توصیف بهتر موضوع کتابچه و کمک به پیدا کردن آن در جستوجوهای مرتبط با حکمرانی داده به زبان فارسی ارائه شدهاند:
- کتابچه حکمرانی داده به زبان فارسی
- نمونه فرم و سناریو برای Data Governance در ایران
- راهنمای ساده برای اشتراکگذاری مسئولانهی داده
- Data Governance Playbook for Farsi speakers
- مدیریت دسترسی و شفافیت داده در سازمانها
- سناریوهای واقعی برای درخواست و استفادهی داده
- دستورالعمل عملی برای اعتماد دادهای و تجربهی کاربر
- ابزارها و Templateهای حکمرانی داده برای تیمهای ایرانی
محتوای این ریپو مشاوره حقوقی تخصصی نیست. سازمانها باید قبل از استفاده عملی از فرمها و موافقتنامهها، آنها را با مشاور حقوقی خود تطبیق دهند.
اگر تجربهای در حکمرانی داده، درخواست داده از سازمانها، یا راهاندازی ابزارهای Open-Source (مثل OpenMetadata / DataHub / Apache Atlas) دارید:
- Issue باز کنید
- Pull Request بفرستید
- سناریوهای واقعی خودتان را (با ناشناسسازی) اضافه کنید
جزئیات بیشتر در CONTRIBUTING.md آمده است.
اگر این پروژه برای شما مفید است به آن ⭐ بدهید. همچنین اگر تجربه عملی در حکمرانی داده در ایران دارید، با ارسال Pull Request دانش خود را به اشتراک بگذارید.
- نمونه فرم درخواست داده: samples/data-request-form-example.md
- نمونه موافقتنامه اشتراک داده: samples/data-sharing-agreement-example.md
- نسخههای انگلیسی فرمها: templates/data-request-form-en.md، templates/data-sharing-agreement-en.md و templates/access-matrix-en.md
محتوای این ریپو تحت لایسنس Creative Commons Attribution 4.0 (CC BY 4.0) منتشر میشود، مگر آنکه در فایل دیگری خلافش ذکر شده باشد.